maandag 24 februari 2014

Het kwintet van Katja Schoondergang


Foto: Allard de Witte

Ik was zeventien en met mijn fiets in het park onderuit gegaan. Het vroor, de grond was hard, ik bleef bewusteloos liggen. Voorbijgangers vonden me en brachten me naar het ziekenhuis. Toen ik bijkwam hing mijn moeder boven mijn bed.
            ‘Wie ben ik?’ vroeg ze.
            Daar weigerde ik antwoord op te geven.
            ‘Wat hebben we gister gegeten?’ was haar tweede vraag.
            ‘Niemand weet meer wat hij gisteren gegeten heeft,’ zei de dokter met een glimlach en hij stuurde me in een ambulance naar huis waar ik zes weken lang in het donker op bed moest liggen.
            Daar lag ik dan. Zwevend in het niets.
            Na een week besloot mijn moeder dat ik een rustig boek aan kon. Ze koos Sons and Lovers van D.H. Lawrence en las me er elke dag uit voor. Met een voorzichtig uurtje nam ik al gauw geen genoegen meer. ‘Nog een hoofdstuk! Nog één!’ Mijn moeder moest vaak stoppen omdat de opwinding te veel voor me werd. Ik begreep helemaal niks van die Paul. Wie kiest er nu voor een bestaan als kantoorklerk als hij ook kunstschilder kan worden? En waarom liet hij zich zo koeioneren door zijn moeder? Miriam of Clara, aan hem was de keuze, niet aan haar! Toen mijn moeder Sons and Lovers dichtklapte, waren mijn hersens alweer zo hersteld dat ze Lord of the Flies van William Golding aankonden.

Oorlog en Vrede van Leo Tolstoj. Dit was het boek dat mijn broer mij aanraadde mee te nemen naar de marmerwerkplaats in Pietrasanta waar ik als student beeldhouwen stage ging lopen. Het was dik en had kleine lettertjes, daar zou ik het wel een paar maanden mee uithouden. Overdag hakte ik in het marmer tussen de Italiaanse werklui die in opdracht de Pietà namaakten en grafstenen vervaardigden waar ze trots op waren. ‘Mooi hè?’ zeiden ze over een grafsteen met een bus erop. ‘Is het voor een buschauffeur?’ ‘Nee, het is voor een meisje dat door een bus is overreden.’
            Na een dag zweten in de Italiaanse zon snelde ik naar mijn huis toe, dat was een hok dat bovenop het dak van een huis in Via Garibaldi stond, en vertrok naar het Rusland van Tolstoj.  Prachtig vond ik het. Vergeleken met wat Pierre en Natasja allemaal doormaakten was het werken in de marmerwerkplaats een eitje. Ik wilde dat het hen goed ging en dat ze elkaar zouden vinden. Ik zou er, althans niet Italië, nooit achter komen. Mijn broer had mij een boek meegegeven waarvan het einde ontbrak. Wel dertig pagina's werden me door de neus geboord, zoveel werd me na een paar telefoontjes duidelijk. En niemand in Nederland die het einde voor me kon ophoesten. Nu gaf ik ze ook niet veel tijd om erover na te denken want internationaal bellen was in de jaren tachtig duur.

In Cold Blood van Truman Capote, nog zo‘n boek dat een krater heeft geslagen. Ik heb het vele malen herlezen. Minutieus legt Capote het gebeuren bloot. Vooral de treurnis van Perry Smith, een van de moordenaars, staat me bij.

Graham Swift, met Waterland. Nog zo'n boek dat onuitwisbare indruk heeft gemaakt. Al zijn boeken trouwens, Swift is een van mijn lievelingsschrijvers. Het heden is op het verleden gebouwd, niemand vertelt het zo mooi als hij.

 En tot slot Pierenland van Nelleke Zandwijk. De personages dwalen nog steeds door mijn hoofd, een schrijfster om jaloers op te zijn.

Bewezen Diensten van Katja Schoondergang van Uitgeverij Q is nu verkijgbaar.

Het kwintet van Herman de Jonghe

Mijn leven in vijf boeken

Als ik terugdenk aan mijn schoolgaande jeugd, dan kan ik niet voorbij KARL MAY. De avonturen van Old Shatterhand en Winnetou lieten me ademloos achter. Het ene boek was nog niet uit, of ik rende al naar de bibliotheek om het vervolg te zoeken, tegelijk hongerig naar meer en bang voor het moment dat ik de hele reeks zou gelezen hebben. Tranen met tuiten heb ik gehuild bij de dood van Winnetou. Karl May heeft me leren genieten van het lezen.

Als twintiger las ik ‘De Brug over de Drina’ van IVO ANDRIC. Een beginnend leraar heeft meer dan zijn handen vol, maar ik beken dat ik dit boek niet kon wegleggen, wat de kwaliteit van mijn lessen zeker niet ten goede is gekomen. Het hoofdpersonage is een brug, en Andric volgt het leven van en rond de brug, vanaf het moment van haar conceptie. Hij beschrijft in een aantrekkelijke taal de woelige geschiedenis van de Balkan aan de hand van de belevenissen van kleine lieden, en altijd weer keert hij terug naar die brug. Toen veel later het Joegoslavië van Tito uiteenviel, heb ik dikwijls gedacht aan die brug en haar betekenis.

Misschien moet je eerst dertiger zijn en je nestpluimen kwijt voor je iemand als WILLEM ELSSCHOT gaat waarderen. Uiteraard hadden we in de middelbare school zijn ‘Kaas’ al gegeten; maar verplichte lectuur verteert niet gemakkelijk. Eerst toen ik de ‘Villa des Roses’ ontdekt had, besefte ik wat die man met zijn kleine oeuvre betekende voor onze literatuur. Ik voelde bijna fysiek de pijn van de personages die rond de tafel van het pension zaten. Zo weinig woorden, zo veel gevoelens. Zijn ‘Verzameld Werk’, één boek, staat op een ereplaats in mijn boekenkast. Het exemplaar is bijna stukgelezen, ik moet dringend uitkijken naar een nieuwe uitgave.

Als Italofiel heb ik heel wat gelezen over de geschiedenis van het schiereiland. ‘ Michelangelo’ van Herman Grimm  openbaarde me de samenhang van kunst en maatschappelijke evolutie. Maar ware ontroering beleefde ik bij het lezen van de ‘Mémoires d'Hadrien’ van MARGUERITE YOURCENAR. In haar bijzonder sierlijke taal dringt Yourcenar door tot in het hart van haar personage: een man uit een andere tijd, een andere cultuur, met andere normen en waarden. Een weliswaar fictief personage, maar helemaal geloofwaardig als de ‘goede keizer’ en de poëet die we uit de geschiedenis kennen. De tragische figuur van zijn voorganger Trajanus, die in tranen uitbarst bij het besef dat je na elke verovering op een nieuwe grens botst, zal ik nooit vergeten.

Ik moet me beperken tot vijf boeken: dan is hier HARRY MULISCH, verkozen boven zoveel andere prachtige schrijvers. En ik neem zijn meesterwerk in vijfenzestig hoofdstukken, ‘De Ontdekking van de Hemel’. Wat een pen, wat een karaktertekening, wat een geweldig verhaal. Alles waar een schrijver van droomt, zit in dit boek: spanning, humor, realiteit, magie. Een schrijver die tot volledige rijpheid is gekomen. Zo zou ik ook willen schrijven, zoals Harry, en dan een vleugje Willem erbij. Mijn nek doet pijn van het opkijken.


Blindeman van uitgeverij Houtekiet is nu verkijgbaar.

Het kwintet van Pieter Feller


1.Alle verhalen over Tom Poes en Ollie B.Bommel van Marten Toonder

In januari 1960, ik was zeven jaar, viel mijn eerste Donald Duck – een vrolijk weekblad -  bij ons op de mat. De laatste vier bladzijden waren gevuld met de avonturen van een kat en een beer. Tom Poes en de boemerang bracht me voor het eerst in aanraking met het werk van Marten Toonder. Ik snapte niet alles, maar het verhaal fascineerde me. Een ander niveau dan de rechtlijnige Disney-verhalen. Al snel las ik de laatste bladzijden van de Donald Duck het eerst. Toonder sneed onderwerpen aan die nog steeds actueel zijn en voegde vele woorden toe aan de Nederlandse taal.

2.De Kinderkaravaan – An Rutgers van der Loeff

Vader en moeder, zeven kinderen, een os, een koe en een hond trekken in de negentiende eeuw dwars door Amerika. Ze hebben zich met hun huifkar aangesloten bij een karavaan en aanvankelijk gaat alles voorspoedig, tot het noodlot toeslaat. Beide ouders sterven en de kinderen trekken verder. John, de oudste, is dertien jaar, en Indepentia, de jongste, is een baby van drie maanden. Ik zal elf zijn geweest toen ik het boek las. Ik identificeerde me met John en leerde dat kinderen zich ook zonder ouders staande kunnen houden. Het boek vol drama en avontuur is een klassieker geworden.

3. Serpentina’s Petticoat - Jan Wolkers

Op de middelbare school, in de jaren zestig, mocht ik ineens boeken lezen die voor volwassenen bestemd waren. Onze leraar Nederlands, Jan Plekker, was niet bekrompen en had er geen bezwaar tegen dat de klas boeken van Jan Wolkers las. Wij lazen Wolkers natuurlijk niet alleen vanwege het literaire gehalte van zijn werk, maar ook voor de expliciete seksscènes die koren op onze hormonale molen waren.

4. Op Weg (On the Road)  – Jack Kerouac

Ik kocht Op weg van Jack Kerouac in 1974 zonder dat ik wist dat het boek een inspiratiebron was geweest voor de generatie jongeren die zich in de jaren zestig los wilden maken van het burgerlijke bestaan van hun ouders; de hippies. De eeuwig in geldnood verkerende Kerouac romantiseerde een periode van zijn leven die hij doorbracht met illustere vrienden als Allen Ginsburg en  William Burroughs. Zij stortten zich al trekkend door Amerika in orgieën van seks, drank, drugs en jazzmuziek.

5. Het Bureau – J.J. Voskuil

In de jaren tachtig had ik al genoten van de televisieserie Bij Nader Inzien gebaseerd op het gelijknamige boek van Voskuil uit de jaren zestig. Meer dan dertig jaar verscheen er niets van zijn hand, totdat in 1996 Het Bureau deel 1 uitkwam. Bij Voskuil is er geen middenweg, of je vindt er niets aan of je bent een bewonderaar van zijn boeken. Verhalen zonder spanningsboog, die toch blijven fascineren door de ontroerende kwetsbaarheid waarmee Voskuil zichzelf en de anderen beschrijft.


Kolletje - Het Grote Voorleesboek van Uitgeverij Moon is nu verkijgbaar.

zondag 17 april 2011

Het kwintet van Natalie Koch

Foto: Leo van Noort
Vijf boeken die mijn hoofd hebben opengebroken:

1. William Faulkner - The sound and the fury
De ingewikkelde structuur vergt enig puzzelwerk en ook het eerste hoofdstuk, verteld door de zwakzinnige Benji, vraagt om doorzetten, maar dan word je beloond! De stemmen van de personages - vooral de overgevoelige, door puurheid geobsedeerde Quentin - sleuren je het familiedrama in. Faulkner dompelt je zo onder in hun gedachtenstromen dat je niet meer aan ze kunt ontsnappen. Hij noemde het zijn geniaalste mislukking - laat mij éénmaal zo mislukken...

2. Arthur Schnitzler - Meistererzählungen
Op de middelbare school las ik Schnitzlers novelle Leutnant Gustl, dat me liet zien hoe prachtig humor en tragiek met elkaar verweven kunnen worden. Een paar jaar geleden vond ik deze verhalenbundel en werd de kennismaking hernieuwd. Prachtige verhalen over ontrouw, eer, mensen die zich om een illusie te gronde richten, over vergeefsheid, geschreven met een fijnzinnige ironie in een stijl waarin je de Weense tongval kunt horen. Een beeld van een tijdperk dat teloorgaat, doordrongen van die Weense sfeer die, hoewel ik zelf ruim tachtig jaar later in die stad heb gewoond, onmiddellijk herinneringen opriep.

3. Jack Kerouac - Dr Sax

On the Road blies me weg; het verhaal van jonge mensen op zoek naar kicks was voor mij ook het verhaal van iemand op zoek naar de absolute waarheid. Maar nog meer indruk maakte Dr Sax. Herinneringen aan Kerouacs jeugd in een klein stadje, vermengd met fantasieën in een soms onnavolgbare stijl - laat ze maar over je heenkomen - en die soms van een observatievermogen en een poëzie getuigen die je naar adem doen snakken. ‘Shroud’ en ‘shrouded’ zijn kernwoorden, alsof hij zijn herinneringen uit de lijkwade van de tijd moet pellen, maar ook vanwege zijn jonggestorven broer. Met die onconventionele vorm en stijl tilt hij zijn observaties boven het particuliere uit; onder het alledaagse leven voel je het noodlot.


4. Cormac McCarthy - The Road

Eigenlijk zou ik alle boeken van Cormac McCarthy hier willen neerzetten. The Border Trilogy, No Country for Old Men, ze getuigen allemaal van een verraderlijk eenvoudige schrijfstijl waarin alles tussen de regels wordt verteld. Maar als ik er een moet noemen, is het The Road, over de voettocht van een vader en zoon in een wereld die in de as ligt. Over de strijd tussen idealen en simpelweg moeten overleven, tussen wanhoop en de overtuiging dat het leven geleefd moet worden, hoe dan ook. Een van de beklemmendste vragen die het boek bij me neerlegde: waar leef je nog voor als er geen verhalen, muziek, kunst, wetenschap meer zijn? Terwijl het verhaal je daar tegelijkertijd de futiliteit van inwrijft; hoe kan alles waar de mensheid naar heeft gestreefd, je in zo’n wereld nog helpen?


5. Leon Garfield - John Diamond wordt gezocht

In mijn jeugd was ik verslingerd aan de boeken van Leon Garfield, vooral zijn meeslepende avonturen in het 18e-eeuwse Engeland, vol memorabele, eigenaardige personages, neergezet in een ironische en soms cynische stijl, die ik in die periode, waarin ik zelf begon te schrijven, naar hartelust imiteerde. John Diamond is me altijd bijgebleven, vooral de passage waarin de hoofdpersoon op de daken van Londen woont en merkt hoe dat zijn perspectief op de werkelijkheid verandert. Daar wilde ik zelf wonen, zo verheven boven de wereld.

Het kwintet van Geert De Kockere


Om te beginnen moet ik zeggen dat ik niet zo’n groot lezer ben. Uiteraard lees ik af en toe wel eens een boek, maar verslingerd of verslaafd aan boeken ben ik zeker niet. Het kost mij vooral moeite om aan een boek te beginnen. Hebben de eerste regels mij te pakken (of is het andersom?), dan ben ik vertrokken en soms niet meer te stoppen. Voor mij is de aanzet van een boek dus heel belangrijk. Welke vijf boeken vind ik de moeite van het vermelden waard? Ziehier...

Het stenen vlot van José Saramago heeft een bijzondere indruk op me nagelaten. Enerzijds door het originele onderwerp (het Iberisch schiereiland dat zich van Europa losmaakt) en anderzijds door de eigenzinnige, trage vertelstijl die vandaag binnen onze traditie niet zo evident is. Ik vond het een erg doorleefd en doorwrocht boek met enkele heel mooie gedachten. Eén ervan schiet me af en toe spontaan door het hoofd als ik een mooie vrouw zie: ‘Niemand heeft de plicht om mooi te zijn.’ En ik vul ze altijd aan met: ‘En niemand heeft de plicht om iets of iemand mooi te vinden.’

Ook Kalme chaos van Sandro Veronesi heeft me van begin tot einde geboeid. Alweer door het originele uitgangspunt: een man verliest plotseling zijn vrouw, blijft alleen achter met zijn dochter en besluit om aan de schoolpoort te blijven wachten zolang zijn dochter in de school aanwezig is. Als steun voor zijn dochter. Om te beginnen enkele dagen neemt hij zich voor, maar stilaan wordt het een gewoonte. Hij houdt er kantoor, ontvangt er collega’s en verplicht zelfs zijn bazen om tot bij hem aan de schoolpoort te komen. Ook het idee van het verplicht moeten rouwen, waar deze man niet in slaagt, is boeiend en verrassend.

Wat me ook na aan het hart ligt, is de poëzie van Herman De Coninck. Zijn verzameld werk ligt nooit veraf en af toe blader ik door het boek en raap enkele poëtische parels op. Zoals dat ene gedicht waarin hij de betekenis van poëzie weergaloos beschrijft: ‘Zoals je tegen een ziek dochtertje zegt: / mijn miniatuurmensje, mijn zelfgemaakt / verdrietje, en het helpt niet; / zoals je een hand op haar hete voorhoofdje / legt, zo dun als sneeuw gaat liggen, / en het helpt niet: // zo helpt poëzie.’

Een heel mooi literair werk, met warmte en met veel bezieling geschreven, vind ik Het graf van de voddenraper van Bart Vercauteren. In het boek beschrijft hij hoe moeilijk een trauma uit de Tweede Wereldoorlog (het vreselijke bombardement op Mortsel) wordt verwerkt en hoe diep de kraters in de menselijke levens zijn en eigenlijk ook nooit meer echt gevuld raken. Tegelijk zit er veel liefde in het boek. En mooie gedachten. Heerlijk voor wie van poëtisch proza houdt.

En ten slotte wil ik ook wel De ontdekking van de hemel van Harry Mulish aanhalen. Hoewel dus absoluut geen lezer heb ik deze klepper met veel plezier uitgelezen. Andermaal is het dat originele uitgangspunt dat mij over de streep trok. En het filosofische gehalte van het boek. Hoewel ik moet toegeven dat Mulish voor mijn part hier en daar wel een passage had mogen schrappen...

Helena van uitgeverij Houtekiet is nu verkrijgbaar.

zaterdag 26 maart 2011

Het kwintet van Chika Unigwe


Spaar de Spotvogel (To Kill a Mockingbird) van Harper Lee is het onvergetelijke verhaal over een  advocaat Atticus Finch en zijn twee jonge kinderen. Het nogal rustige leven van Finch's kinderen verandert wanneer hun vader een zwarte man verdedigt die beschuldigd wordt van verkrachting. Het gaat vooral over hoe een humaan mens probeert in een een racistisch America te leven en zijn idealen  aan zijn kinderen door te geven. Het wordt nooit sentimenteel, is verteld vanuit het perspectief van een jong meisje en heeft me diep geraakt. Hoe blijf je “goed” als mensen rondom je “slecht” zijn? Mijn vierteenjarige zoon is het nu aan het lezen

Blonde Roots van Bernardine Evaristo  begint met: All things are subject to interpretation: whichever interpretation prevails at a given time is a function of power, not truth. Het is een mooi geschreven, meeslepend verhaal dat de slavenhandel op zijn kop zet. De zwarte Africanen veroverden de wereld en nemen blanke slaven. De blanken worden ontworteld van hun continent en naar “Aphrika”  gebracht. Ze moeten van namen veranderen, nemen de namen van hun eigenaars en worden beschouwd als barbaars. Het toont de belachelijkheid van het denkpatroon van mensen die geloven in de superioriteit van het ene ras boven het andere.  Geschiedenis heeft niets te maken met waarheid maar met macht. Sterker nog, wie heeft de macht om zijn eigen versie van de waarheid te vertellen en te verspreiden?

De Bekende Wereld (The Known World) van Edward P. Jones is een epos over America in de jaren tachtig net voor de burgeroorlog. Het gaat over Henry Townsend die is opgegroeid als slaaf. Dankzij zijn vader die na jaren sparen zijn vrijheid koopt, komt Henry vrij. Henry beslist om zelf een plantage te houden en slaven te kopen. Hij behandelt zijn slaven hetzelfde als de blanke slaafhouders. Slavernij besmet iedereen. Het is niet mogelijk om mensen te kopen en toch menselijk te blijven. Jones is een meester verteller en hoewel dit boek meer dan vier honderd paginas telt, merk je dat nauwelijks. Zijn techniek heeft me ook geholpen toen ik Fata Morgana schreef.

Honderd jaar Eenzaamheid (Cien Anos de Soledad) van Gabriel Garcia Márquez is een schitterend boek. Het is magisch-realisme op zijn best. Ik heb dit als een tiener gelezen en werd direct verliefd op Márquez. Het was ook de eerste Zuid-Amerikaanse roman die ik gelezen heb. In deze roman beschrijft Márquez op een comische-tragische wijze de geschiedenis van het geïsoleerde dorpje Macondo (dat waarschijnlijk in Colombia ligt)  en van de familie Buendías  die het stadje heeft gesticht. Ieder woord is perfect gekozen, iedere zinconstructie  is een wonder. Ik heb het meermaals gelezen toen ik Nachtdanser aan het schrijven was.

Ana Karenina van Leo Tolstoy heeft de mooiste passage over dood die ik ooit gelezen heb. Het is een roman die alles heeft: liefde; lust; verraad, wraak. Het is geschreven in een pakkende taal. Ik herlees er af en toe fragmenten van en heb ook een luister-cd van de roman. Een tijdloos meesterwerk.


Nachtdanser van uitgeverij Meulenhoff is nu verkijgbaar.

Het kwintet van Lieneke Dijkzeul


Foto: Merlijn Doomernik

Vijf titels, een lastige keuze. Maar onontkoombaar is mijn eerste leesboek (titel allang vergeten), omdat zich daarmee een wonder voltrok. Al zo lang had ik gehunkerd naar het doorgronden van die onbegrijpelijke tekens, en plotseling transformeerden ze in woorden, de woorden in een verhaal. Een nieuwe wereld, die alleen maar groter kon worden.

Van daaruit óp naar de lichtvoetige precisie van Annie M.G. Schmidt. Abeltje, en logischerwijs De A van Abeltje. Een verademing na de onverdraaglijke braafheid van W.G. van de Hulst en C. Joh. Kieviet. Zo kon het dus ook. De schrijver – solidair met het kind –  zélf een kind, dat de taal liet huppelen en dansen tot je hoofd ervan tolde.

Voort, voort! Geen tijd te verliezen. De sprong naar Charlotte Brontë’s Jane Eyre. ‘Reader, I married him.’
De romantiek ervan, natuurlijk, en de gedetailleerde portretten, met fijne ironie geschilderd, maar daarnaast de ontdekking van een nieuwe taal, de nuances die in het Nederlands niet mogelijk leken. Intussen ging het immers allang niet meer alleen om de verhalen. Het ging om de manier waarop ze werden verteld. Jarenlang vooral ook lezen om de techniek te doorzien. Waarin school het geheim, als er een geheim was?

Nescio dook op, en met hem vele anderen, als gevolg van de zoektocht naar het comprimeren zonder verlies van betekenis. Prachtig, maar het was nog te veel.
Elsschot dan. Kaas. Een moeder ligt op sterven, een zoon wordt gewaarschuwd door zijn zwager, aarzelt, aangeschoten als hij is, maar: ‘”t Is voor vannacht,” garandeerde mijn zwager.’
Garandeerde. Eén woord kon genoeg zijn. Een krachtige soberheid waarin elke zin zelfstandig overeind blijft. Altijd is taal het vehikel om het verhaal van schrijver naar lezer te transporteren, hier was het vehikel niet opgeleukt met overbodige accessoires. In termen van autohandelaren een ‘kale bak’. Maar die kale bak doet wat hij moet doen, en laat onderweg de lezer versteld staan van de vergezichten die zich openen.

Van Elsschot naar Kopland is de stap derhalve niet zo groot, want wie op zoek is naar bondigheid, moet vroeg of laat eindigen bij poëzie, moet misschien zelfs eindigen bij Toen ik dit zag.
Een leven samengebald in 28 gedichten. Bijna een tekort aan woorden, behalve als men bereid is door die woorden heen te kijken, te appreciëren wat die spaarzaamheid beoogt.

Het moge duidelijk zijn: van groter invloed dan de verhalen zijn voor mij de schrijvers, die met taaie volharding hun taal in alle registers hebben doorzocht, tot ze ten slotte hun eigen toon herkenden.
Nu alleen nog maar lang genoeg in leven blijven om de mijne te kunnen horen. Dit stuk telt 446 woorden, in plaats van de gevraagde 500. Ik ben op de goede weg.


Verloren Zoon van uitgeverij Ambo Anthos is nu verkijgbaar.